Како кардиолог, секојдневно ги гледам последиците од ризици што не настанале вчера. Високиот крвен притисок, атеросклерозата и коронарната болест најчесто се развиваат тивко, со години. Знаеме да ги препознаеме и лекуваме кога ќе станат видливи. Но сè почесто си го поставувам поважното прашање: колку сме успешни во тоа да интервенираме пред човекот воопшто да стане пациент?

На ова ме наврати и дискусијата за младите на 9th Scientific Summit. Сесијата „Navigating public health priorities: Youth protection and effective regulation“ беше посветена на пушењето, никотинот и регулацијата, но отвори и пошироко прашање: како да создадеме генерација што навреме ќе го препознава здравствениот ризик?

Младиот човек кој денес пробува цигара или друг производ, спие недоволно, ретко се движи, живее под постојан стрес или посегнува по енергетски пијалаци не размислува каде ќе биде неговото кардиоваскуларно здравје по две или три децении. Ние, лекарите, мораме да размислуваме за тоа.

Токму затоа беше важно што дискусијата не го сведе однесувањето на младите на една навика или еден производ. Се зборуваше за пушењето и вејпингот, но и за алкохолот, менталното здравје, недостигот од сон, проблемите со концентрацијата, социјалните медиуми и промените во начинот на кој младите се поврзуваат и носат одлуки.

Во тоа ја гледам суштината на проблемот: младиот човек не живее во медицински категории, туку со секојдневни навики. А организмот го памети нивниот кумулативен ефект. Кога на 45 или 50 години ќе откриеме хипертензија или коронарна болест, гледаме дијагноза, но зад неа најчесто стои многу подолга приказна.

Македонија јасно покажува зошто превенцијата мора да започне порано. Според World Heart Observatory, во 2024 година во земјата биле регистрирани 11.339 смртни случаи од кардиоваскуларни заболувања.

За мене, ова не се само бројки. Тие предупредуваат дека кардиоваскуларната превенција не смее да започне во кардиолошката амбуланта, откако веќе сме измериле висок крвен притисок. Разговорот мора да почне многу порано — додека се создава односот кон пушењето, движењето, исхраната, сонот и другите секојдневни избори.

Затоа мора да бидеме поамбициозни кога зборуваме за заштита на младите. Артериската хипертензија е добар пример. Младиот човек денес можеби воопшто не размислува за висок крвен притисок — и не треба да го убедуваме дека е потенцијален пациент. Треба навреме да му помогнеме да разбере дека здравјето е резултат на избори и однесувања што се повторуваат со години.

Превенцијата не е плакат со порака „не пуши“, ниту еден училиштен час по кој сметаме дека работата е завршена. Превенцијата е здравствена писменост: способност младиот човек да разбере зошто пушењето и никотинот не се изолирана тема, зошто движењето и сонот се важни и како навидум безначајните навики стануваат дел од неговиот долгорочен здравствен профил.

Затоа ми беше значајно што дискусијата на самитот не го поедностави прашањето на една забрана или еден производ. Презентираните американски податоци покажаа значителен пад на пушењето кај младите и намалување на вејпингот по врвот во 2019 година. Но беше нагласено и нешто подеднакво важно: процентуалните промени мора да се читаат заедно со апсолутната распространетост и поширокиот тренд. Ако погрешно го дефинираме проблемот, погрешно ќе ја насочиме и превенцијата.

Заштитата на младите, сепак, мора да остане недвосмислена: малолетниците не треба да користат тутунски или никотински производи. Прашањето не е дали таа цел е исправна, туку како најефикасно да ја постигнеме — со забрани таму каде што се потребни, со контрола на пристапот, но и со образование, поддршка од семејството и училиштето и подобро разбирање на причините поради кои младите започнуваат со ризично однесување.

Тој принцип треба да го прошириме. Помалку да прашуваме само „дали користиш?“, а повеќе „зошто би започнал?“. Помалку да заплашуваме со идната болест, а повеќе да учиме како се препознава ризикот. И успехот да не го мериме според бројот на испратени пораки, туку според тоа дали тие навистина го менуваат однесувањето.

Од кардиолошка перспектива, ова е најсилниот аргумент за рана превенција. Не треба да чекаме хипертензијата, атеросклерозата или коронарната болест да покажат дека некој со години бил изложен на ризик. Кога болеста ќе стане видлива, можеби веќе лекуваме последица. Поголемата задача е да дејствуваме додека сè уште можеме да влијаеме врз причините.

Во тој контекст, за мене посебна тежина има едноставната порака „Стоп за лоши навики“, со која сум се среќавал и во работата со младите. Во неа ја препознавам суштината на превентивната медицина: најдобро е ризичната навика никогаш да не започне; ако започнала, најдобро е да престане; а ако човекот не може веднаш да ја прекине, наша обврска како лекари е да не се откажеме од него, туку да продолжиме да го намалуваме неговиот ризик.

Ова е особено важно кај пушењето. Од кардиоваскуларна перспектива, не зборуваме само за никотинот, туку за пушењето, изложеноста на тутунски чад и ризикот што се наталожува со години. Затоа, најдобриот избор за пушачот е целосно да престане, а за оној што никогаш не пушел — особено за младите — никогаш да не започне.

Но практиката нè учи дека луѓето не секогаш можат веднаш да го направат идеалниот избор. Тука ја гледам вредноста на намалувањето на штетата како медицински принцип. Кога ризикот не можеме веднаш целосно да го отстраниме, мора да настојуваме да го намалиме. Тоа не е откажување од крајната цел, туку одбивање да се откажеме од пациентот.

Затоа заштитата на младите и намалувањето на штетата не ги гледам како спротивставени идеи, туку како дел од иста здравствена логика: кај младите да ја спречиме навиката пред да започне; кај пушачите да помогнеме таа да престане; а кога тоа не се случува веднаш, да продолжиме да работиме на намалување на ризикот.

Токму тоа е мојот најсилен впечаток од 9th Scientific Summit: заштитата на младите е една од најраните и највредните форми на превентивна медицина, но и возрасните кои веќе имаат ризични навики мора да добијат реална здравствена перспектива.

За мене, „Stop for Bad Habits“ не е само порака до младите. Тоа е принцип според кој треба да дејствуваме: да ја спречиме навиката пред да стане зависност, да помогнеме да се прекине кога тоа е возможно и никогаш да не престанеме да го намалуваме ризикот што таа го носи. Срцето не станува важно со првата дијагноза. Неговата иднина се гради многу порано — со првата навика, првата информирана одлука и првото разбирање дека здравјето се создава, или се нарушува, со години.

Навиките почнуваат рано. Затоа и превенцијата мора да почне рано.