Општество без чад не е само убава здравствена амбиција. Тоа е тест за зрелоста на јавните политики. Целта е јасна: помалку пушачи, помалку чад, помала изложеност на околината и помал товар за здравствениот систем. Токму затоа законот не смее да биде груб инструмент. Ако сака реален ефект, мора точно да знае што регулира, кого штити и кон какво однесување ги насочува возрасните пушачи.

Пазарот одамна не е составен само од класични цигари. Денес постојат производи што согоруваат тутун и создаваат чад, производи што го загреваат тутунот без класично согорувањe, оние што создаваат аеросол и категории кај кои нема ниту чад, ниту вдишување. Затоа проширувањето на законската рамка од цигари кон сите тутунски и сродни производи е логичен чекор. Но, логичен не значи доволен. Опфатот е важен, но ако се претвори во изедначување, може да ја промаши суштината.

Проблемот не е во тоа што законот сака да ги опфати сите нови категории. Проблемот настанува ако ги третира како да се исти. Цигарата согорува тутун и создава чад. Производите без чад не функционираат на тој начин. Таа разлика не е козметичка, ниту техничка. Таа треба да биде почетна точка за секоја сериозна регулација: како се проценува ризикот, како се информира јавноста, како се оданочува и каде се дозволува употреба. Ако законот ја избрише оваа разлика, тој испраќа збунувачка порака – дека продолженото пушење цигари и преминувањето кон производ без чад се исто, а всушност не се.

Опфаќањето е нужно, изедначувањето ризично

Секој сериозен закон треба да ги опфати сите тутунски и никотински производи што се достапни на пазарот. Но тоа не значи дека секоја категорија треба да биде регулирана на ист начин. Цигарата гори и создава чад што влијае и врз луѓето околу пушачот. Некои производи без чад создаваат аеросол, но не функционираат преку ист процес на согорување. Кај други категории, пак, нема емисија во воздухот. Тоа се разлики што мора да се земат предвид кога се уредуваат затворени простории, здравствени предупредувања, даноци, јавна комуникација и заштита на трети лица.

Поставката е едноставна: различни производи носат различни ризици и затоа мора да се оценуваат според нивните реални карактеристики. Дали согоруваат тутун? Дали создаваат чад или аеросол? Дали се вдишуваат? Дали изложуваат други луѓе? Кои материи се создаваат при употреба и каква улога имаат кај возрасните пушачи што инаку би продолжиле да пушат? Ако законот не ги постави овие прашања, може да е строг, но да остане недоволно прецизен. А добра јавна политика не е онаа што само забранува, туку онаа што ги насочува луѓето кон подобро однесување.

Младите мора да бидат заштитени, возрасните правилно информирани

Овде не станува збор за избор меѓу строга заштита и попрецизна регулација. Напротив, двете мора да одат заедно. Малолетниците мора да бидат целосно заштитени од пристап до никотински производи, без исклучоци и без сиви зони: забрана за продажба, реална проверка на возраста, контрола на физичката и онлајн трговијата, ограничување на маркетингот и санкции за секој трговец што ги заобиколува правилата.

Но, заштитата на младите не смее да стане изговор за замаглување на информациите за возрасните пушачи. Пушачите што веќе пушат имаат право на точна, јасна и научно заснована информација: најдобро е целосно да се откажат од тутун и никотин, но ако не сакаат да го направат тоа, треба да знаат дека напуштањето на цигарите и согорувањето е различно од продолженото пушење. Кога јавната комуникација ги претставува сите категории како исти, таа можеби звучи претпазливо, но може да произведе спротивен ефект – да ја намали мотивацијата за помалку ризични избори кај луѓето што инаку би продолжиле да пушат.

Пропорционалноста не е слабост на законот

Регулацијата пропорционална на ризикот не значи помалку правила, туку значи создавање подобри правила. Најстроги таму каде што ризикот е најголем, јасни таму каде што е потребна контрола и различно поставени таму каде што производите имаат различни карактеристики. Заштитата од чад во затворени простории треба да остане силна. Забраната за продажба на малолетници треба да важи без исклучок. Маркетингот не смее да биде насочен кон деца и непушачи. Составот, производството, означувањето и следењето мора да бидат регулирани и проверливи.

Но, таму каде што ризикот е различен, правилата не смеат да се однесуваат како да е ист. Даночниот третман, предупредувањата и правилата за употреба треба да ја препознаат разликата меѓу цигара што гори и производ без согорување. Ако најризичната категорија и категориите со пониска изложеност се третираат идентично, се губи сигналот што треба да го насочи пушачот подалеку од чадот. Помал ризик не значи без ризик. Но различен ризик значи дека законот мора да биде доволно прецизен за да го препознае.

Намалување на штетата има смисла само ако цигарата се напушти

Разликата меѓу категориите има вистинска вредност само ако производот без согорување ја заменува цигарата, а не ако само ѝ се додава. Ако возрасниот пушач користи друга категорија, но продолжи редовно да пуши, чадот останува дел од неговото секојдневие. Можеби бројот на цигари е намален, но согорувањето не е напуштено. Затоа потенцијалот за намалување на штетата е најголем при целосно префрлување, а не при двојна употреба.

Ова мора јасно да се каже и јасно да се мери. Не е доволно да се брои колку луѓе пробале или купиле производ без чад. Важно е колку од нив целосно престанале да пушат цигари. Најдобриот исход останува целосно откажување од сите тутунски и никотински производи. Но, за возрасните што не сакаат или не можат веднаш да се откажат, напуштањето на согорувањето е здравствено релевантен чекор што не треба да се изедначи со продолжено пушење.

Законот се мери по ефектот, не по бројот на забрани

Општество без чад нема да се создаде со една широка дефиниција, една забрана или една кампања. Ќе се создаде со систем: силна превенција, реална поддршка за откажување, јасна категоризација, точна информација, надзор што функционира и правила што се прилагодуваат на доказите. Ова е момент Македонија да постави рамка што нема само да изгледа модерно, туку ќе биде способна да произведе резултат.

Таквата рамка мора јасно да ја разликува цигарата што согорува тутун од производите без чад. Мора најстрого да ги третира чадот и согорувањето, без притоа која било друга категорија да ја прогласува за безопасна. Мора да ги држи сите никотински производи подалеку од малолетниците и, истовремено, да им понуди јасна насока на возрасните пушачи: кон целосно откажување или, најмалку, кон напуштање на цигарите.

Следното поглавје нема да се оценува според тоа колку производи се ставени под иста забрана. Ќе се оценува според тоа дали ќе има помалку млади што започнуваат, повеќе возрасни што престануваат да пушат и помалку луѓе изложени на чад. Токму затоа деталите не се споредни. Тие се суштината. Кога производите се различни, категориите мора да бидат јасни. Кога ризикот е различен, правилата мора да бидат прецизни. Само така добрата намера може да даде позитивен резултат во јавното здравје.