1. Често ја повторуваме реченицата „Македонија е поделена на три дела“, како некоја меморабилна формула, речиси автоматизирана флоскула. Но што навистина значи тоа? Што значи за едно население – етнички, јазично и културно хомогено – да биде пресечено со геополитичка линија на карта и, потоа, со договори потпишани без негова волја, да биде протерано, асимилирано или насилно обезличено?

Со Балканските војни (1912 – 1913) е раскинатото македонското национално ткиво: територијата и народот беа поделени меѓу три држави: Србија (подоцна Југославија), Грција и Бугарија. Оваа поделба не само што го пресече географското и културното единство, туку го постави Македонецот пред три различни државни системи, секој со свои методи на асимилација и репресија.

Во секоја од овие држави, Македонецот разви специфични механизми на самоодржување: од скриени форми на отпор и зачувување на јазикот и обичаите, преку тајни мрежи на национална свест, до формални и неформални облици на симулација и адаптација.

Секој од овие модели беше условен од различните политички режими, етнички политики и општествени структури, што ја усложни ситуацијата и создаде повеќеслојна состојба на „живеење на маргините“. Токму ова раскинато ткиво и овие различни искуства на опстанок ја објаснуваат денешната комплексност на македонскиот идентитет и неговите внатрешни тензија.

2. По Првата светска војна, Грција и Бугарија потпишале посебна конвенција, наречена „за доброволна емиграција на малцинствата“. Официјално, таа била претставена како договор меѓу две држави за мирно решавање на етничките спорови – секој што не се чувствувал „свој“ во туѓата држава можел „доброволно“ да се исели. Но зад терминот доброволно, всушност, се криела принуда и етничко чистење.
Оваа конвенција (потпишана во Неј, 1919) требало да озакони размена на население: Македонците кои живееле во Егејска Македонија (под грчка контрола) да се иселат од Грција во Бугарија како „Вулгари“, а Грците од Бугарија што живееле во Пловдив и околината, како и во црноморските градови и села – да се преселат во Грција. На прв поглед – рамноправен договор. Во реалноста – силно наметната мера, насочена особено против Македонците, кои не биле ни прашани, ни претставени во преговорите. Бугарија, како поразена страна од војната, немала голем избор – а и самата сакала да се ослободи од „небугарско“ население.

Иако договорот зборувал за „доброволна“ размена, на теренот реалноста била поинаква. Комисијата што требало да ја спроведе оваа размена (со претставници од Грција, Бугарија и странски набљудувачи) за три години успеала да премести одвај 800 луѓе – и тоа со голем отпор. Никој не сакал да го напушти својот дом. Мнозинството Македонци не сакале да се иселат – но затоа биле изложени на тешки услови: во нивните куќи биле присилно сместувани бегалци, им биле одземани ниви, алат, добиток. Биле тероризирани од грчките власти и паравоени формации, а често подложени и на апсења, малтретирања и убиства – под изговор дека се „опасни комити“.

Истовремено, по грчко-турската војна (1919 –1922), Грција потпишала и друг договор – Лозанската конвенција (1923) – која предвидела масовна размена на христијанско и муслиманско население меѓу Турција и Грција. Преку овој договор, над 1,2 милиони Грци од Мала Азија биле преселени во Грција, а таму немало каде да се сместат. Затоа, 640 000 од нив биле населени токму во Егејска Македонија, што било директен удар врз македонскиот етнички состав.

Многу македонски муслимани, особено од Меглен, исто така, биле протерани – иако не биле Турци. Во нивните домови биле сместувани новите доселеници. Тоа било психолошко, економско и културно уништување.

На крај, поради сите овие мерки – теророт, сместувањето на бегалци, отвореното непријателство – огромен број Македонци од Егејска Македонија биле принудени да побегнат во Пиринска и Вардарска Македонија, каде што се надеваат на спас од прогоните. Слабо се знае дека голем број Македонци од Егејска Македонија бегајќи од притисоците на хеленизација и од економската немаштија, првичната еуфорија од бугарската „заштита“, за нив ќе се претвори во чувство на искористеност и неисполнети ветувања. Мнозина биле испратени во села во Тракија и Добруџа, каде што повторно биле подложени на притисоци за прифаќање на бугарскиот идентитет. Ниту таму не станале „свои“.

3. Сето тоа не било само геополитика – туку длабоко лично и семејно страдање. Македонските семејства биле директно погодени од историските пресметки: растурени, притиснати, поделени. Под различните државни пропаганди, најмоќниот инструмент за влијание станало школството. Во услови на сиромаштија, несигурност и без државна заштита, родителите свесно ги распарчувале идентитетите на своите деца – едното дете го праќале во српско училиште, другото во грчко, третото во бугарско или романско – не затоа што верувале во тие идеологии, туку затоа што секое нудело нешто конкретно: храна, облека, книги, можности за вработување или заштита. Тоа бил рационален избор за опстанок, но со тешки последици: секое дете израснувало со различен јазик, историја и културен код, што доведувало до идентитетски раздор дури и внатре во истата фамилија. Така се создавала длабока поделба во самото ткиво на македонскиот народ, која ќе остави траги сè до денес.

***
Последиците од сево ова ги чувствуваме и денес. Македонија не е само територијално поделена – таа е психолошки и идентитетски растргната. Преживеаните нации имаат силни наративи за самите себеси. Ние, пак, сè уште се измачуваме во обид да разбереме кој ни ја раскажа сопствената историја – и зошто. Можеби токму затоа ни треба поголема храброст да погледнеме навнатре – не само во архивите, туку и во нашите татковци, мајки, баби и дедовци – и конечно да прашаме: што не знаеме ние Македонците? И дали сакаме да дознаеме?