Пишува: Т.А.
извор Religija.mk
Најавата на Стопанската комора дека вработените во иднина би можеле да избираат само два од дополнителните верски и етнички празници повторно го отвори прашањето дали Македонија навистина има премногу верски неработни денови. Како еден од аргументите беше посочено дека православните верници имаат пет дополнителни неработни денови. Кога тие ќе се додадат на 11-те празници што важат за сите граѓани, се доаѓа до бројката од 16 неработни денови, со оценка дека Македонија, условно речено, се наоѓа на европскиот врв.
Но токму „условно речено“ е клучниот дел од ова тврдење.
Македонија нема 16 верски празници, ниту сите граѓани користат 16 неработни празнични денови. Бројката се добива така што на празниците што важат за сите им се додаваат посебните права што ги користат само православните верници.
Затоа, ако сакаме да утврдиме дали Македонија навистина има многу верски празници, треба да ја споредиме со другите земји по исти критериуми.
Колку верски неработни денови има православен верник во Македонија?
Од 11-те празници што важат за сите граѓани, непосредно поврзани со православниот црковен календар се Божик и Велигденски понеделник.
Православните верници дополнително имаат право на неработен ден за Бадник, Богојавление односно Водици, Велики Петок, петокот пред Духовден и Успение на Пресвета Богородица, односно Голема Богородица.
Тоа се вкупно седум неработни денови со непосредно верски карактер.
Во календарот се и Светите Кирил и Методиј и Свети Климент Охридски. Тие се светители, но празниците во Македонија имаат и силно национално, историско, просветно и културно значење. Ако и тие се вклучат во пошироката група празници со христијанска основа, бројот достигнува девет.
Дали тоа е невообичаено многу?
Споредбата покажува дека не е.
Романија, земја членка на Европската Унија и со мнозинско православно население, има 11 христијански празнични денови утврдени во Законот за труд. Меѓу нив се Богојавление, Собор на Свети Јован Крстител, Велики Петок, два дена Велигден, два дена Духовден, Успение на Пресвета Богородица, Свети апостол Андреј и два дена Божик. Тоа е повеќе од бројот на христијански неработни денови што ги има православен верник во Македонија.
Во Грузија има десет празнични денови со христијанска содржина. Неработни се Божик, Богојавление, Велики Петок, Велика Сабота, Велигден и Велигденски понеделник, како и неколку други големи православни празници.
Бугарија е уште еден близок пример. Таму велигденските празници траат четири дена, од Велики Петок до Велигденски понеделник, а за Божик се неработни Бадник, 25 и 26 декември. Официјални празници се и Денот на Свети Георгиј и Денот на Светите браќа Кирил и Методиј.
Ако се применува истата поширока методологија како кај Македонија, Бугарија исто така има околу девет празнични денови со христијанска основа.
Дополнително, во Бугарија постои правило според кое, кога одредени официјални празници ќе се паднат во сабота или недела, следниот работен ден станува неработен. Тоа е важно и во контекст на предлогот во Македонија да не се префрла празникот во понеделник кога се паѓа во недела.
И Грција има мошне изразен православен празничен календар.
Во грчкиот јавен сектор неработни се Богојавление, Чист понеделник, Велики Петок, Велика Сабота, Велигденски понеделник, понеделникот на Светиот Дух, Успение на Пресвета Богородица, Божик и вториот ден на Божик.
Тоа се девет празнични денови со јасна православна содржина. На 25 март Грција го одбележува и Денот на независноста, но истиот ден е и празникот Благовештение на Пресвета Богородица.
Вреди да се забележи уште една разлика. Во повеќе православни земји Велика Сабота е дел од неработниот велигденски период. Таков е случајот во Бугарија, Грузија и Србија, а во грчкиот јавен сектор и Велика Сабота е неработен ден. Во Македонија, пак, Велика Сабота не е предвидена како посебен неработен верски ден. Тоа значи дека верниците кои работат во сабота, по слободниот Велики Петок повторно одат на работа непосредно пред Велигден, токму во денот посветен на подготовката за празникот и за велигденските богослужби. И овој факт треба да се има предвид кога се оценува дали православните верници во Македонија навистина имаат премногу верски неработни денови.
Србија има поинаков модел. Како верски празници се одбележуваат Божик и четирите велигденски денови, од Велики Петок до Велигденски понеделник. Но православните вработени имаат и дополнително право да не работат на првиот ден од својата крсна слава.
И ова е важно за споредбата. Ако кај Македонија на општите празници им ги додаваме посебните права што ги има само православниот верник, тогаш истото мора да го направиме и кај другите земји.
Црна Гора има модел уште поблизок до македонскиот. Православните верници имаат посебно право на платено отсуство за Бадник, првиот и вториот ден на Божик, Велики Петок, Велигден и Велигденски понеделник.
Но големиот број христијански празници не е карактеристика само на православниот свет.
Полска, претежно католичка земја и членка на Европската Унија, има десет христијански празнични денови. Неработни се Богојавление, Велигден, Велигденски понеделник, Духовден, Телово, Успение на Пресвета Богородица, Сите Светии, Бадник и двата божикни дена. Од 2025 година и Бадник, 24 декември, е законски неработен ден.
Австрија исто така има десет празнични денови со христијанска основа, меѓу кои Богојавление, Велигденски понеделник, Вознесение Христово, Духовденски понеделник, Телово, Успение на Пресвета Богородица, Сите Светии, Безгрешното зачнување на Пресвета Богородица, Божик и Свети Стефан.
Во Хрватска неработни се Богојавление, Велигден, Велигденски понеделник, Телово, Успение на Пресвета Богородица, Сите Светии, Божик и Свети Стефан. Тоа се осум христијански празнични денови.
Споредбата, значи, приближно изгледа вака:
Романија има 11 христијански празнични денови.
Грузија има 10.
Полска има 10.
Австрија има 10.
Грција во јавниот сектор има 9.
Бугарија има до 9 ако се применува пошироката методологија.
Македонија има 7 непосредно верски неработни денови за православен верник, односно до 9 ако се вклучат Светите Кирил и Методиј и Свети Климент Охридски.
Хрватска има 8.
Србија има 5 општи православни празнични денови и дополнително право на крсна слава.
Црна Гора има посебно платено отсуство за шест православни празнични денови поврзани со Божик и Велигден.
Ова не треба да се чита како строга ранг-листа. Правните системи се различни. Некаде празниците важат за сите, некаде само за припадниците на одредена вероисповед, а некаде постојат разлики и меѓу јавниот и приватниот сектор. Но споредбата е доволна за да се види главната поента: Македонија не отстапува со невообичаено голем број верски неработни денови ниту во православниот свет, ниту во поширока христијанска Европа.
Празник во календарот не значи секогаш изгубен работен ден
Постои уште една важна разлика. Велигден секогаш паѓа во недела, Велика Сабота во сабота, а другите празници една година може да се паднат во работен ден, а следната во викенд. Затоа само броењето на празниците не покажува колку работни денови реално се губат.
Во 2026 година Македонија навистина има специфична ситуација. Сите пет дополнителни православни празници паѓаат во работни денови. Бадник е во вторник, Водици во понеделник, Велики Петок во петок, петокот пред Духовден е петок, а Успение на Пресвета Богородица исто така е во петок. Тоа значи дека годинава православните вработени навистина имаат пет дополнителни слободни работни денови. Тоа е релевантно прашање за работодавачите кога зборуваат за организацијата на работата. Но не е доказ дека Македонија системски има невообичаено многу верски празници.
Три работни дена повеќе, но колкав би бил ефектот?
Според најавениот модел, вработениот би можел да избере само два дополнителни празници. Кај православен работник тоа би значело дека од сегашните пет дополнителни верски неработни денови би задржал два, а три би станале работни. Ако аргументот за ваквата промена е продуктивноста, логично е да се покаже колку македонската економија навистина би добила од тие три дополнителни работни дена. Продуктивноста не се мери само со бројот на денови поминати на работното место. Таа зависи од вредноста создадена за еден работен час, технологијата, инвестициите, организацијата на трудот, квалификациите, управувањето и автоматизацијата. Една економија може да работи повеќе часови, а да биде помалку продуктивна. Друга може да работи помалку, а да создава значително поголема вредност по работен час. Затоа, ако аргументот за кратење на празниците е економски, потребна е и конкретна економска пресметка, а не само броење на деновите во календарот.
Верскиот празник не е создаден како продолжен викенд. Постои и аспект што не може да се измери само во работни часови. Бадник, Богојавление, Велики Петок, Духовден или Успение на Пресвета Богородица не се создадени како социјална мерка за да се добие уште еден слободен ден. Тие се дел од верската традиција и духовниот живот на населението многу пред создавањето на современите закони за работни односи. Истото важи за православните празници во Романија, Бугарија, Грција, Србија и Грузија, но и за католичките празници во Полска, Австрија и Хрватска. Државата, секако, има право да го уредува календарот на неработни денови. Но кога се ограничува право непосредно поврзано со верското празнување, не е доволно само да се каже дека Македонија има многу празници. Прво треба да се утврди дали навистина има повеќе од земјите со кои се споредува. А споредбата покажува дека нема.
Затоа, пред да се заклучи дека петте дополнителни православни празници во Македонија се премногу, треба да се одговори на две прашања. Во споредба со кого се премногу? И уште поважно, постојат ли податоци дека токму тие три дополнителни работни дена што би се добиле со предложеното кратење претставуваат значаен проблем за продуктивноста на македонската економија? Споредбата со Европа и православниот свет барем на првото прашање дава прилично јасен одговор. Македонија не е исклучок по бројот на верските неработни денови. Напротив, повеќе православни и католички европски земји имаат ист или поголем број христијански празнични денови. Самата бројка, затоа, не е доволен аргумент за нивно кратење.
