Европскиот пазар на никотин денес изгледа значително поинаку од пред една деценија. Покрај традиционалните цигари, денеска потрошувачите имаат пристап до електронски цигари, производи со загревање на тутун и никотинските ќесички.
Проблемот за регулаторите е што европската рамка што сè уште е основа на законодавството е создадена во време кога дел од овие производи или не постоеле во сегашната форма или имале далеку помало пазарно значење.
Основата е Директивата за тутунски производи 2014/40/EU, која се применува од 2016 година. Таа воспоставува правила за цигари, тутун, електронски цигари и нови тутунски производи, но не ги опфаќа целосно поновите категории како никотинските ќесички без тутун. Европската комисија во својата оценка објавена во април 2026 година директно констатира дека брзиот развој на новите тутунски и никотински производи создал регулаторни празнини и значителни разлики меѓу земјите членки.
Токму затоа денес не постои еден единствен „европски модел“. Од Шведска до Хрватска, пристапите се разликуваат во начинот на кој се регулираат продажбата, рекламирањето, вкусовите, пакувањето, оданочувањето и пристапот на младите до производите.
Шведска: ниска стапка на пушење, но строга регулација на никотинот
Шведска има уникатна позиција во Европската Унија. Таа е единствената земја членка која, поради исклучок договорен при пристапувањето во ЕУ, може легално да продава snus, орален тутун чија продажба е забранета во останатиот дел од Унијата.
Но шведскиот модел не значи отсуство на регулација. Напротив, земјата во 2022 година донесе посебен закон за никотински производи без тутун, во кој спаѓаат и никотинските ќесички. Продажбата е дозволена само на лица над 18 години, производите мора однапред да бидат пријавени кај надлежните органи, пакувањата мора да содржат здравствено предупредување и декларација за составот, а маркетингот е строго ограничен. Рекламата не смее да биде насочена кон лица под 25 години, додека комерцијалното рекламирање на телевизија и радио е забрането.
Шведска има и посебен даночен режим. Од 1 јануари 2026 година, категоријата „други производи што содржат никотин“ се оданочува со 209 шведски круни за килограм, додека за е-течностите важат посебни, повисоки стапки.
Резултатите во однос на пушењето се впечатливи. Според шведската Агенција за јавно здравје, во 2024 година 5,4% од населението на возраст од 16 до 84 години пушело секојдневно, во споредба со околу 14% во 2006 година. Според Eurobarometer, кој користи нешто поширока категорија „активни пушачи“, Шведска била на 8%, додека просекот во ЕУ бил 24%.
Самата шведска Агенција за јавно здравје го поврзува долгорочниот пад на пушењето со комбинација од политики, меѓу кои забрана на рекламирање, даночна политика, старосни ограничувања и проширување на средините без чад од цигари.
Хрватска: заострување на правилата
На другиот крај на европската карта е Хрватска, каде традиционалното пушење сè уште е значително пораспространето. Според Special Eurobarometer 539, 35% од испитаниците во Хрватска се изјасниле како активни пушачи, во споредба со 24% на ниво на ЕУ и 8% во Шведска.
Во 2025 година Хрватска значително го заостри Законот за ограничување на употребата на тутунски и сродни производи. Со измените, забраната за продажба на лица под 18 години беше проширена на тутунски, никотински и сродни производи, вклучувајќи електронски цигари и загреани тутунски производи. Истовремено, употребата на електронски цигари, со или без никотин, како и на загреани тутунски производи, е забранета во затворени јавни простори. За загреаните тутунски производи беа воведени и построги правила поврзани со вкусовите и означувањето.
Хрватска ја користи и акцизната политика. Од почетокот на 2026 година акцизата изнесува 0,25 евра за еден милилитар е-течност, 211,30 евра за килограм загреан тутунски производ и 126,90 евра за килограм нов тутунски производ.
Интересно е што и покрај овие измени, Европската комисија во својата анализа од 2026 година ја наведува Хрватска меѓу земјите во кои никотинските ќесички сè уште во голем дел се третираат како производи според општото потрошувачко законодавство, наместо да имаат целосно посебен и хармонизиран режим на ниво на ЕУ. Тоа добро ја покажува суштината на европскиот проблем: различни категории производи се регулирани со различни закони, а правилата се разликуваат од држава до држава.
ЕУ подготвува нови правила
Во април 2026 година Комисијата заклучи дека постојните правила придонеле кон намалување на пушењето во ЕУ, од 28% во 2012 година на 24%.
Во мај 2026 година беше отворена и јавна консултација за ревизија на европските директиви. Меѓу опциите што Комисијата ги разгледува се проширување на регулативата и на никотинските ќесички, правила за вкусовите, еднократните електронски цигари, пакувањето, дигиталното рекламирање и новите форми на никотински производи. Законодавниот предлог според актуелниот план се очекува до крајот на 2026 година.
Целта е амбициозна: европскиот План за борба против ракот предвидува создавање „генерација без тутун“ до 2040 година, односно употребата на тутун да падне под 5% од населението.
Една Европа, различни модели
Примерите на Шведска и Хрватска покажуваат дека европската дебата одамна не е само прашање дали некој производ треба да биде „дозволен или забранет“. Прашањето е како да се создаде регулатива што истовремено ќе ги следи технолошките промени, ќе ги заштитува малолетниците, ќе обезбедува точни информации за потрошувачите и ќе воспоставува јасни правила за производителите и трговците.
Никотинските производи не се без ризик, но ниту се идентични по состав, начин на употреба и регулаторни карактеристики. Затоа пред Европа сега стои прашањето не само колку строги треба да бидат правилата, туку и дали идниот систем ќе може доволно прецизно да прави разлика меѓу новите категории, а притоа да ја задржи заштитата на јавното здравје како примарна цел.
